Cemre Yoldaş:  “ÖNGÖRÜLMEYEN BORSA’NIN ÖNGÖRÜLEBİLEN ENGELLERİ - 2022

Cemre Yoldaş:  “ÖNGÖRÜLMEYEN BORSA’NIN ÖNGÖRÜLEBİLEN ENGELLERİ – 2022



 

“Troya’da Kassandra adında çok akıllı ve güzel bir kız yaşarmış. Kassandra, Troya kralı Priamos ve kraliçe Hekabe’nin kızı, Hektor ve Paris’in ise oldukca kıymetli kız kardeşiymiş. Kassandra’nın tek isteği geleceği görebilen bakire bir rahibe olmakmış. Günlerden bir gün Zeus ile Leto’nun evladı Apollon, Kassandra’yı görmüş ve onu oldukça beğenmiş. Apollon, Kassandra’nın en büyük isteğini öğrenmiş ve eğer kendisiyle beraber olursa kâhinlik özelliğini Kassandra’ya hediye edebileceğini söylemiş.

Kassandra, Apollon ile beraber olabileceğini söylemiş ve böylece geleceği görebilme yeteneğine sahip olmuş. Ancak kabiliyeti aldıktan sonra rahibe olmak isteğini söyleyerek Apollon ile beraber olmamış. Bu duruma oldukca sinirlenen Apollon, Kassandra’nın ağzını tükürerek verdiği armağanı etkisiz kılmış. Apollon, ancak bununla yetinmemiş, geleceği görse bile kimsenin Kassandra’ya inanmamasını, bir kadın olarak aşağılanarak rahibe olamamasını dileyerek onu lanetlemiş.

Apollon’un laneti Kassandra’yı asla rahat bırakmamış. Troya savaşı olmadan ilkin savaşın neticeleri hakkında herkesi uyarmaya çalışmış fakat kimseye kendini inandıramamış.  O da bir köşede geleceğin getireceği tüm kötülükleri bilerek; savaşı ve sonuçlarını hiçbir şey yapamadan bir kez daha izlemek zorunda kalmış. Savaş sonlanmış ve Kassandra’nın söylediği şeklinde Troya düşmüş. Ancak lanet bununla eksikleri olan. Kassandra, cenk ondan sonra tapınakta bir Yunan askerinin tecavüzüne uğrayarak rahibe olma umutlarını tamamen kaybetmiş, Yunan güçlerine komuta eden Sparta kralı Agamemnon’a cenk esiri olarak satılıp onun cariyesi olmuş ve en sonunda Agamemnon karısı tarafınca öldürülmüş…”

Oscar Wilde, Dorian Gray’ın Portresi isimli eserinde “bilmek felaket getirir” demiştir. Kassandra için de vaziyet oldukca ayrımsız değildi. Gelecekte olan şeyleri biliyordu ancak bilmek hiç bir felakete mani olmuyordu. Hatta gerçekleşmeden gördükleri şeyleri gerçekleşirken de takip etmek zorunda kalıyor ve ıstırabına ıstırap ekliyordu. Bir anlamda Kassandra, geleceği görme kuvvetiyle yıkımları önlemeye çalışan ama sözünü hiç kimseye dinletemediği için başına gelen belalardan iki misli etkilenip üzülen bilincin dramını simgelemektedir. Bu yüzden, uzağı bulan bilinçli adamın dramını anlatabilmek için psikoloji literatüründe “Kassandra Kompleksi” ya da “Kassandra Sendromu” ifadesi kullanılmaktadır. Kassandra Sendromunda insanoğlu kaçınılmaz sonu kabul edemez ve bu sonu inkâr ederler. Gelecekle alakalı öngörülerde bulunan şahıs ne olacağını bilir sadece ne yapması icap ettiğini bilemediği için sürekli olarak bir ikilem yaşar ve Kassandra gibi her gün ıstırabına ıstırap ekler. En sonunda bu vaziyet ferdin ruh durumunu etkilemeye başlar.

Psikanalist Melanie Klein, ferdin kendi ruh durumunu koruyabilmek için belli savunma mekanizmaları geliştirdiğini söylemiştir. Klein’e göre insanların bu şekilde durumlarda kullandığı en kuvvetli savunma mekanizması ise inkârdır. İnsanlar inkâr yardımıyla ortaya çıkan yeni bilgileri reddediyor ve kendine olan güvenlerini sağlamlaştırarak oluşabilecek stresli ortamları daha aza indirebiliyorlar. Bu anlamda insanoğlu da Apollon tarafınca cezalandırılmış Kassandra’nın damgasına sahiptirler. Hatta insanların kendilerine olan güvenleri o denli fazladır ki süper egolarının yıkıcı tesiri Kassandra’ya işkence eden allah Apollon benzer biçimde insanlara her gün işkence etmektedir.

Bilginin reddedilmesi insanların streslerini azaltmaya destek olduğundan birçok alanda karşımıza menfaat. Örneğin siyasette, çoğu zaman hükümet yetkilileri ellerindeki gücü yitirmek istemezler. Bu yüzden bazı zamanlar yeni detayları reddedebiliyorlar hatta zaman zaman kendilerine bu bilgiyi veren görevlileri cezalandırarak tepkilerini gösteriyorlar. Watergate vakası siyaset alanında bilgi reddinin en mühim örneklerinden biri olabilir. Bununla birlikte Kassandra kavramı, siyasette olduğu benzer biçimde ekonomide de fazlaca mühim bir yerdedir. Bu terim dünya borsalarında yükselişleri ve düşüşleri, bilhassa borsadaki çöküşleri tahmin edebilenler için kullanılır. 1990 yılında borsa yükselişinin balon olduğunu anlayan ve bu mevzuda yatırımcıları onlarca defa uyaran Warren Buffett Wall Street’in Kassandra’sı lakabını almıştır ama doğal ki bu lakap borsadaki balon patlayıp birçok yatırımcı zarar ettikten kısaca iş işten geçtikten sonra verilen bir lakaptır. Çünkü Kassandra sendromu ileri sürüldüğünde başkaları tarafından inanılmayan daha sonra ise gerçekleşerek insanları şaşırtan kötü ve üzücü olaylar için kullanılan bir terimdir. Bunu da riskli işlemleri arasında barındıran piyasalarda çoğunlukla görebilir.

Peki, insanlar niçin uyarıları dikkate almak istemezler ve iş işten geçtikten sonra ah vah ederek üzülürler? Ana sebeplerden biri riski azaltmak olsa da bunun da altında birtakım sebepler vardır. Bu sebepler şu şekilde sayılabilir:

  • Değişime Karşı Direnç: Eğer değişiklik ferdin beklentileri ve çıkarlarıyla uyuşmuyorsa şahıs yeni bilgilere karşı mukavemet göstermeye ve o detayları inkâr etmeye adım atar. Çünkü yeni bilgiler insanların aşina oldukları şeyleri ve bu aşinalık sınırında hissettiği rahatlığı baskılamaya başlar.
  • Yeni Bilgilere Karşı Direnç: 1960 senesinde psikolog Peter Wason insanların bilgileri mevcut düşünce, önyargı ve inançlarına uyacak halde aradıklarını ve buldukları yeni bilgileri de bu halde değerlendirdiklerini ortaya koymuştur. Ayrıca insanlar kendi düşünceleriyle eşleşen detayları aktif olarak arama, yorumlama ve gizleme eğiliminde olduğundan da bahsetmiştir. Daha sonraları yukarıda anlatılan bu mevzuya “Doğrulama Yanlılığı” adı verilmiştir. İlk başta bilişsel psikoloji alanında kullanılan bu terim zaman içinde davranışsal ekonomi alanında da kullanılmaya başlanmıştır. Davranışsal ekonomiye nazaran; yatırımcılar mevcut görüşlerini doğrulayan detayları ararlar, kendi görüşlerini çürüten gerçekleri ve verileri göremezden gelirler ve kendi bilişsel önyargılarına gore yatırım kararları alırlar. Başka bir değişle doğrulama yanlılığında taraflı araştırma, taraflı yorumlama ve taraflı bir geri çağırma vardır. Bazı zamanlar bu biçimde düşünmek verimli olabilir. Mesela, insanlar kendi düşüncesinin başka düşünceler tarafınca desteklendiğini görmüş olduğu vakit benlik saygısı kazanmaya başlayarak yapmış olduğu iş için oldukça motive hissedebilirler ve çelişkili inançlar olmadığı için kendilerinde ortaya çıkacak olan stresi daha aza indirebilirler. Ayrıca çok fazla malumat daha çok ihtimal ortaya çıkaracaktır. İnsanlar da bu olasılıklar içerisinde kaybolarak gereğinden fazla vakit yitirmek istemezler. Fakat zaman kaybetmemeye çalışırken birçok mühim bilgiyi göz ardı edilebilir. Göz ardı edilen bu bilgiler hayatın her alanındaki kararları negatif etkilerken yatırımcılar için ne yazık ki belli problemler yaratabilir. Çünkü bahsettiğimiz davranış tek taraflı ve kendi kendini güçlendiren bir döngüdür. Bunun sebebi ise; yatırımcılar sadece aldıkları kararların doğruluğunu destekleyen yorumlara dikkat ettiği için kararlarının doğru olduğu için her zaman emindirler ve onlara gore kendi doğrularını destekleyen çok fazla görüş vardır. Bir anlamda yatırımcının kendisine ve aldıkları kararlara aşırı güvenmesinin sebeplerinden biridir. Bundan dolayıdır ki piyasalarda Boğa görüşüne haiz olanlar her koşulda piyasanın yükselmesi için sebep bulurken; Ayı görüşüne sahip olanlar hep düşüş eğilimini savunurlar. Bu döngüden çıkabilmek için yatırımcıların karşıt görüşlere özellikle bakması ve kendi görüşünün zıttı soruları sormaya emek vermesi gerekmektedir.
  • İyimserlik Önyargısı: İnsanlar genellikle olumlu olayların olasılığını abartırlar ve gelecekte başlarına olumsuz olayların gelebileceği olasılığını hafife alırlar. Çünkü insanoğlu ümit etmeyi ve her şeyin güzel gideceğini inanmayı severler. Olumsuzlar üstüne kendilerini uyaranları sevmedikleri için potansiyel risklere ve tehlikelere karşı körleşirler. Araştırmalar birçok kişinin muhtelif koşullarda ortaya çıkan durumlarda iyimserlik önyargısından çok fazla etkilendiğini göstermiştir. İyimserlik önyargısından dolayı çoğu zaman yatırımcılar portföylerinde olan bir hisse senedinin düşmesini kabullenmeyerek stop-loss uygulamaktan çekinirler. Çünkü hisse senetlerinin yükseleceğini ve yatırım icra ettikleri hisse senedi yardımıyla evlere, arabalara sahip olan bir varlıklı olacağının iyimserliğini yaşarlar. Bilişsel Sinirbilimci Tali Sharot’a göre 2008 yılındaki finansal çöküşün temel sebeplerinden biri insanlardaki iyimserlik önyargısıdır. O dönemde, finansal analistlerin realist olmayan finansal gelişme ve başarı beklentileri vardı. Bu yüzden de riskli karar alma süreçlerine devam ettiler ve bu huy biçimi piyasaların nihai çöküşüne katkıda bulundu. Davranışsal ekonomiye fazlaca önemli katkıları bulunan Psikolog Daniel Kahneman’a göre yatırımcıların bu davranışı önleyebilmesi için dışarıdan bir bakış açısına ihtiyaç duyduklarını kabul etmeleri icap eder.
  • Aciliyet Eksikliği: İnsanların bir uyarıyı dikkate almaya hevesli olması, bir dereceye kadar uyarının aciliyetine bağlıdır. Uyarılan olayın gerçekleşme ihtimali uzak bir gelecekteyse, uyarı ciddiye alınmayabilir. Ancak ihtar dikkate alındığında ise büyük olasılıkla artık oldukça geçtir şu sebeple uyarılan konu ne yazık ki olmuştur. Michael Burry’i tanıyor musun? Eğer tanımıyorsanız da önemli değil aciliyet eksikliğiniz geçtiği zaman tanırsınız. (😊)
  • Uyarıcının Düşük Otoritesi: İnsanlar yeni bir bilgiye inanmak yada önceki inançlarını değiştirmek zorunda kaldıklarında otorite sahibi olan kişilere daha çok güvenirler. Çünkü kısa karar verme süreçlerinde itimat önemlidir ve beynin soracağı ilk sual bu uyarının kim tarafından yapıldığıdır. Bu yüzden de bu şekilde durumlarda uyarıyı kimin verdiği uyarının ana temasından daha mühim bir hale gelir. Eğer uyarıyı icra eden şahıs tanınmıyorsa yetkin ve güvenilir olmadığı düşünülerek uyarısının reddedilmesi daha ihtimaller içindedir. Michael Burry’nin 2008 krizinden önce yapmış olduğu tüm ikazlar bundan dolayı sürekli boşa gidiyordu. Çünkü ev fiyatlarının devamlı artacağını söyleyen önemli otorite sahiplerinin yanında Burry’nin önerileri güvensiz kalıyordu. Ayrıca insanların Burry tanımak için bir aciliyetleri de yoktu. Ancak kriz daha sonra kısaca iş işten geçtikten sonra Michael Burry piyasalarda en yetkin kişilerden biri halini aldı ve günümüzde yapmış olduğu herhangi bir fena açıklama gazetelerde “2008 Krizini Bilen Kâhin Burry…” diye yer bulmaktadır.
  • Uyarılan Olayın Düşük Olasılığı: Daha önce hiç gerçekleşmemişse yada tahakkuk ihtimali düşükse insanlar çoğu zaman bu olasılığı umursamazlar. Michael Burry 2008 yılındaki kriz için insanları uyarırken bazı insanlar onu tanımadıkları için bazıları da uçan piyasaların düşme ihtimalinin düşük olduğuna inandığı için yeni bilgileri reddediyordu. Aslında reddettikleri ve uyarıları görmezden geldikleri dönemde kriz gerçekleşiyordu ancak patlayıp hepimiz tarafından hissedilmesine oldukca az kalmıştı. Burry 2008 krizini anlatırken şöyleki demiştir: Bu bir uçak kazası takip etmek gibiydi…
  • Deneyim Eksikliği: Birisi bir olay ile alakalı ihtar ve yeni bilgiler yayınlarsa ve bunlar geçmişte yaşanmış birtakım olayların anısını uyandırıyorsa bu uyarıları ciddiye katılımı muhtemeldir. Çünkü insanların yaşadığı benzer olaylar yardımıyla beyin bu olayların karşılaştırmalarını daha rahat yapar ve uyarının mühim yahut önemsiz olduğuna daha kolay karar verebilir. Morgan Stanley’in New York’taki Dünya Ticaret Merkezinde doğrusu İkiz Kulelerde patlama olmadan ilkin ofisleri vardı. 1993 senesinde kuleler ilk defa saldırıya uğradığında şirket bu biçim bir saldırının gelecekte tekrar olabileceğini varsayarak süratli ve emin biçimde binayı boşaltabilmeleri mevzusunda uygun tatbikatlarla çalışanlarını eğitmiştir. 2001 senesinde Kuzey Kulesine taarruz olduğunda Güney Kulesindeki çalışanlar oldukca hızlı bir şekilde binayı tahliye etmişler ve birkaç dakika sonrasında da Güney Kule vurulmuştur. Bu öğrenim yardımıyla 2700 Morgan Stanley çalışanlarından birçoğu kurtulmuş sadece ne yazık ki 13 çalışan o saldırıda hayatını kaybetmiştir.
  • İnkâr: İnkâr insanın en önemli savunma mekanizmalarından biridir. Çünkü bu sayede endişe etmekten kurtulurlar. Yatırımcıların piyasada olan düşüşün gerçekliğini ayrım etmelerinin uzun sürme sebeplerinden biridir. Gerçekliği inkâr ettikleri için var olan düşüşü genellikle satın alma fırsatı olarak görürler. İnkâr aşamasındaki (inkâr-öfke-pazarlık-depresyon ve kabul aşamaları, yatırımcının kaçan yükselişlerde ve satma fırsatlarında geçirdiği ruhsal aşamalardır) yatırımcı piyasalardaki düşüşe karşı öfkeli değildir hatta kendisine bir alış fırsatı yarattığı için piyasalara minnet duymaktadır. Ayrıca duyduğu bu minnet yatırımcıyı iyimserlik önyargısına da sürükleyebilmektedir.

Yukarıda okuduğunuz şeklinde sayılan maddeler bir döngünün oluşumudur. Bu maddelerden birine takıldığınız vakit sizler için döngü başlamış olur ve gelen bilgileri reddetme eğiliminde olursunuz. Evet, her malumat mühim olacak veya sizleri ilgilendirecek diye bir zorunluluk yoktur. Ancak birtakım zamanlar dışarıdaki görüşleri dinlemek de faydalıdır. Hele ki iktisat sizin mesleğiniz değilse bunu meslek olarak yapan ve bunun eğitimini almış olan insanların olduğunu lütfen unutmayın. Mahfi Eğilmez’in “Kassandra Laneti” başlıklı yazısında söylediği gibi; bazı gerçekler vardır ki kâhin olmayı gerektirmeyecek kadar aleni ve seçik olarak ortadadır.

Cemre,

Kaynakça

Lab, T. D. (2022, 9). Why do we overestimate the probability of success? The Decision Lab: https://thedecisionlab.Com/biases/optimism-bias adresinden alındı

Sayın, Z. F., & Fettahlıoğlu, Ö. O. (2020). Yönetim Literatürüne Yeni Metafor Önerileri. Ankara: İKSAD.

Scott, G. (2022, September 29). Confirmation Bias. Investopedia: https://www.Investopedia.Com/terms/c/confirmation-bias.Asp adresinden alındı

Parvez, H. (2021, October 13). Cassandra syndrome: 9 Reasons warnings go unheeded. PsychMechanics: https://www.Psychmechanics.Com/cassandra-syndrome/ adresinden alındı

Eğilmez, M. (2018, Aralık 9). Kassandra Laneti ve İktisatçılar . Kendime Yazılar: https://www.Mahfiegilmez.Com/2018/12/kassandra-laneti-ve-iktisatclar.Html adresinden alındı

Samson, A. (2014). An Introduction to Behavioral Economics. Behavioural Economics Guide: https://www.Behavioraleconomics.Com/resources/introduction-behavioral-economics/ adresinden alındı

Hulbert, M. (2022, May 17). Stock investors are now starting to feel the 5 stages of bear-market grief. MarketWatch: https://www.Marketwatch.Com/story/stock-investors-are-now-starting-to-feel-the-5-stages-of-bear-market-grief-11652774279 adresinden alındı

 

 

Book of Ra